ở Việt Nam, các thủ tục thành lập và đăng ký kinh doanh cũng như cơ quan đăng ký kinh doanh khác nhau, tuỳ thuộc vào từng loại hình tổ chức kinh doanh. Các thủ tục và loại hình kinh doanh này khác nhau không chỉ ở quy mô hay loại hình tổ chức doanh nghiệp, mà còn tuỳ thuộc vào những đặc điểm về quyền sở hữu. Vì thế, doanh nghiệp nhà nước (SOE) được thành lập theo Luật Doanh nghiệp nhà nước là một loại hình doanh nghiệp khác với công ty cổ phần được thành lập theo Luật Công ty, và việc đăng ký kinh doanh do một cơ quan khác đảm nhiệm; cả hai loại hình tổ chức kinh doanh này cũng lại khác với loại hình doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FIE) được thành lập theo Luật Đầu tư nước ngoài, mà theo Luật Công ty thì doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài ngoài là loại hình công ty trách nhiệm hữu hạn (TNHH). Thủ tục đăng ký kinh doanh của các loại hình doanh nghiệp này cũng không giống nhau.
Doanh nghiệp tư nhân và các công ty, bao gồm công ty cổ phần và công ty TNHH, là các loại hình có tổ chức kinh doanh rất quan trọng và chiếm đa số trong loại hình tổ chức kinh doanh của các doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNV&N) thuộc khu vực kinh tế tư nhân trong nền kinh tế nước ta. Hơn thế nữa, những loại hình kinh doanh này lại có một tiềm năng phát triển rất lớn ở Việt Nam, nếu xét về khả năng huy động vốn và tạo công ăn việc làm. Chính vì vậy, chương này chỉ đề cập chủ yếu đến sự thành lập và đăng ký kinh doanh của các doanh nghiệp tư nhân và của các công ty (bao gồm cả công ty trách nhiệm hữu hạn va công ty cổ phần).

Trước khi đi vào phân tích vấn đề trên, cần xem xét một cách sơ lược các thủ tục thành lập và đăng ký các hộ kinh doanh cá thể – loại hình kinh doanh có số lượng rất lớn ở Việt Nam – và các hợp tác xã.

2. Bối cảnh – việc thành lập và đăng ký kinh doanh áp dụng cho hộ kinh doanh cá thể theo Nghị định 66/HĐBT và hợp tác xã

2.1 Hộ kinh doanh cá thể theo Nghị định 66/HĐBT

Theo hệ thống pháp luật Việt Nam, hộ kinh doanh cá thể được coi là doanh nghiệp rất nhỏ, với vốn đăng ký của chủ sở hữu doanh nghiệp thấp hơn mức vốn tối thiểu yêu cầu đối với các doanh nghiệp tư nhân(). Để tiến hành kinh doanh dưới hình thức hộ kinh doanh cá thể, người muốn thành lập hộ kinh doanh cá thể phải làm thủ tục xin cấp giấy phép kinh doanh theo quy định tại Nghị định 66(32). Trước hết, phải gửi đơn xin cấp giấy phép kinh doanh đến Uỷ ban Nhân dân quận, huyện. Tất nhiên, theo thông lệ ở Việt Nam, mẫu đơn này chỉ được coi là có giá trị khi được Uỷ ban Nhân dân phường, xã nơi người nộp đơn cư trú chứng nhận. Việc làm đơn và gửi đơn xin cấp giấy phép kinh doanh thường qua sự hướng dẫn của bạn bè hoặc của người có trách nhiệm của Uỷ ban Nhân dân quận, huyện. Nếu đơn xin được cán bộ có thẩm quyền coi là hợp lệ thì người gửi đơn sẽ được cấp giấy phép kinh doanh trong vòng 2 tuần (33).

Mặc dù Nghị định 66 không quy định cụ thể về thời hạn cho loại giấy phép kinh doanh này, nhưng theo qui định của Bộ Thương mại, thì giấy phép chỉ có giá trị trong một năm. Điều đó có nghĩa là, hàng năm người chủ sở hữu sẽ phải xin gia hạn giấy phép kinh doanh của mình. Trên thực tế hình thức đăng ký như vậy chỉ nhằm phục vụ mục đích thu thuế của cơ quan cấp quận huyện có thẩm quyền. Giấy phép kinh doanh theo Nghị định 66 hạn chế hoạt động kinh doanh trong phạm vi quận, nơi cấp giấy phép đó; các hộ kinh doanh cá thể được cấp giấy phép theo Nghị định 66 không được mở các chi nhánh bên ngoài quận, huyện đã đăng ký.

2.2 Hợp tác xã

Thủ tục đăng ký kinh doanh áp dụng cho hợp tác xã khác với hộ kinh doanh cá thể ở chỗ là hồ sơ xin đăng ký hợp tác xã không chỉ bao gồm đơn xin cấp giấy phép kinh doanh mà còn cả kế hoạch kinh doanh, Điều lệ Hợp tác xã, Nghị quyết của đại hội các thành viên sáng lập. Qua hơn 2 năm thực hiện Luật Hợp tác xã, dường như không có thêm một hợp tác xã mới nào được thành lập, và chỉ có vài trăm hợp tác xã chuyển sang hoạt động theo hình thức mới trong số hàng nghìn hợp tác xã kiểu cũ. Đây là kết quả chưa tương xứng với những nỗ lực lớn – thậm chí gồm cả các chiến dịch phổ biến rộng rãi của Đảng và Chính phủ tiến hành nhằm khuyến khích sự phát triển của loại hình hợp tác xã.